اهمیت و ضرورت مقتلخوانی
عناصر مقتلخوانی
در مقتلخوانی چند عنصر مهم و کلیدی مؤثرند:
1. مقتلخوان: کسی که مقتل را میخواند عنصر اصلی در انتقال روح مقتل به مخاطب است. ویژگی مقتلخوان مانند:
ـ فضای درونی و روحی او هنگام خواندن مقتل
ـ آمادگی و مطالعه و تسلط او بر مقتل و مقتلخوانی
ـ نحوة قرار گرفتن او در مقابل مخاطب (در مقتلخوانی ایستاده خواندن، نشسته خواندن، بر منبر خواندن، از پشت تریبون خواندن متفاوت خواهد بود و هر یک از این موقعیتها تأثیر متفاوت خواهند داشت.)
ـ تیپ مقتلخوان (روحانی، غیر روحانی، جوان، پیر، کودک، زن یا مرد، هر یک تأثیر متفاوتی خواهند داشت)، وضع ظاهری نیز بر مقتلخوانی تأثیر دارد مثلاً لباس ویژه تعزیه داشتن، یا آراستگی نامناسب ظاهری هر یک فضایی متفاوت در مقتلخوانی همراه دارند.
2. مقتل (متن مقتل): متن مقتل به اعتبار چند ویژگی میتواند تأثیر متفاوت داشته باشد.
ـ متن متعلق به زبان و زمان متناسب با زبان و زمان مخاطبان باشد، مثلاً خواندن لهوف سید بن طاووس با خواندن (متن) نفس المهموم متفاوت است. (شکل امروزیشدة دمع السجوم فی نفس المهموم آه یاسین حجازی نمونة دیگر است)
ـ ساختار و بافتار متن: برخی متنهای مقتلی نثر ادبیاند، برخی نثر معمولی، برخی فارسی ـ عربی و برخی نثر و شعر توأمان است (مانند روضة الشهدا) که این ساختارهای متفاوت خوانش متفاوت را در پی خواهد داشت.
ـ اعتبار و سندیت متن؛ مقتل غیر معتبر آمیخته با تحریفات، متفاوت با مقتل منقح و پیراسته است و بازتاب خوانش هر یک، فضای متفاوت میسازد.
3. فضا (آتمسفر) خوانش متن: یکی از عناصر تأثیرگذار در مقتلخوانی فضایی است که مقتل در آن عرضه میشود. این فضا شامل فضای فیزیکی نیز هست.
عناصر فیزیکی فضا مانند نور، جای نشستن (روی صندلی، روی زمین)، سالن، مسجد، حسینیه و ... و عناصر فضای خوانش شامل شرایط قبل از خواندن مقتل (قبل از مقتل روضه خوانده شده باشد یا نوحه یا شعر یا سخنرانی و ارتباط مقتلی که خوانده میشود با هر یک از این مسائل و موضوعات)
نیز شرایط حین خواندن و حالات و موقعیت حین خواندن مقتل.
4. مخاطب مقتل: مجلس و محفلی که در آن مقتل عرضه میشود چه مخاطبانی دارد. ویژگیهای مخاطبان از چند منظر در مقتلخوانی مؤثر است.
ـ عنصر سن، سن مخاطبان (کودک، نوجوان، جوان، مسن یا ترکیبی) در گزینش و خوانش مقتل مؤثر است.
ـ عنصر جنس، مقتل برای مخاطبان زن و مرد یا ترکیبی، میتواند متفاوت باشد یا در خوانش و گزینش مقتل مؤثر باشد.
ـ عنصر تیپ، مثلاً تیپ دانشجو، تیپ دانشآموز، تیپ بازاری، تیپ کارگر و کارمند یا تیپ ترکیبی در مقتلخوانی و گزینش مقتل میتواند مؤثر باشد.
5. ابزار و رسانة مقتلخوانی: مقتلخوانی در رادیو با تلویزیون میتواند متفاوت باشد. اگر در تلویزیون همزمانی و همراهی تصویر نیز باشد، تأثیر متفاوت خواهد بود. نیز مقتلخوانی بدون استفاده از ابزاری چون بلندگو، منبر، تریبون و ... نیز میتواند متفاوت باشد.
6. فرآیند مقتلخوانی: سیر مقتلخوانی از آغاز تا پایان از عناصر مهم مقتلخوانی است، اجزای این فرآیند عبارتاند از:
ـ نحوة آغاز خواندن جملة آغازین، شکل بیان (سادهگویی یا با آهنگ و لحن همراه بودن)
ـ نحوة استمرار خوانش مقتل (اکتفا به متن یا توضیح را همراه کردن)
ـ استفاده از عناصر گوناگون در طول خواندن مقتل برای تأثیرگذاری بیشتر (مثلاً در حین خواندن کسی بیتی یا نکتهای را همراه شود؛ یا خود مقتلخوان ابیاتی بخواند یا صوت و صدا را تغییر دهد یا از عناصر انضمامی استفاده کند.)
7. روش مقتلخوانی: روشهای مختلفی برای مقتلخوانی هست؛ مانند روش سادهخوانی، روش تلفیقی (لحن مرثیهای و ساده توأمان)، روش مرثیهای (همراه با آهنگ)، روش خواندن و نمایش، روش بهرهگیری از همراه (مقتلخوان در کنار خویش از ذاکر و مداح و شاعر استفاده کند).
اهمیت و ضرورت مقتلخوانی
در کنار نوحه، مرثیه، منبر و همة شیوههای متداول سوگواری و روضهخوانی، خواندن مقتل به دلایل زیر لازم و بایسته است:
1. مقتل، متن مکتوب و روایت نوشتاری (به جای گفتاری) است، در نتیجه میتواند مستندتر و همراه با تأمل بیشتر تدوین شده باشد و اگر مقتل، متعلق به شخصیت برجسته، عالم و عاشورا آشنا باشد مستندتر و قابل اعتمادتر است.
2. مقتل مرور زندهترین، زیباترین و سازندهترین رخداد تاریخی است که در آن عشق و عاطفه و اندیشه همزمان برانگیخته میشوند. مقتل، ذهن و دل را همراه با هم سیراب میکند و به همین سبب «معرفت و محبت» را توأمان بارور میسازد؛ بهویژه اگر مقتل با رویکرد معرفت و محبت توأمان نگاشته شده باشد.
3. مقتلخوانی، به سبب سیر روایی و زنجیرة رخدادها، بهتر و عمیقتر و دقیقتر مخاطب را با خود همراه میسازد. در نتیجه «مستمع و مخاطب» را بیشتر جذب میکند.
4. هیجان و احساسات مداح و ذاکر در هنگام روضه و مرثیه برانگیخته میشوند و در نتیجه گاه گسستگی، نابهسامانی یا لغزش دامنگیر مداح و ذاکر میشود؛ اما مقتل به سبب مکتوب بودن ـ هر چند هیجان و احساس همراه باشد ـ کمتر دچار این لغزشها میشود.
5. مقید بودن ذاکر و مداح به «متن» راه را بر بسیاری تحریفها و افزودنها ـ دو پرتگاه غلو و وهن ـ میبندد. مقتلخوانی، راهی برای تحریفزدایی است.
6. مقتلخوانی، انگیزة «متنخوانی» و کتابخوانی را تقویت میکند. مستمعان پس از شنیدن مقتل و «دیدن» کتاب مقتل برای خواندن آن تشویق و ترغیب میشوند.
7. مقتل، اسوهیابی است. ابا عبدالله الحسین علیهالسلام خود فرمود: «لکم فی اسوه»؛ «من برای شما اسوه هستم.» اگر مقتل، ظرافتمندانه و هوشمندانه به سیرت حسینی و اصحاب و یاران و خانوادهاش اشارت داشته باشد، نقش و جایگاه «اسوهای» مقتل پر رنگتر میشود.
8. مقتلخوانی، زمینه را برای گسترش و کشف و پرداختن به حوزههای دیگر مقاتل نیز فراهم میکند. شیخ آقا بزرگ تهرانی(ره) در الذریعه 14 مقتل را نام برده است؛ مانند مقتل حجر بن عدی، مقتل رشید هجری، مقتل زیدالشهید، مقتل الحسن بن علی، مقتل علی و مقتل اولاد مسلم و ... .
اگر باب مقتلخوانی باز شود، اینگونه مقاتل نیز مطرح خواهند شد.
9. مقتلخوانی، زمینة نگارش مقاتل نو با زبان نو و چالاک و متناسب با زمان را فراهم میسازد. همانگونه که در قلمروهای مختلف دینی نیاز به قلم و زبان تازه هماره احساس میشود. نگارش مقاتل نو، نوعی نیاز است.
10. مقتلخوانی اقتدا به بزرگان مقتلخوان است؛ بزرگانی چون علامه شیخ جعفر شوشتری، شهید حکیم و ... رسم مقتلخوانی اهل منبر را نیز شامل میشود. چه بسیار بزرگان که بر منبر مقتل خواندهاند.
11. مقتل، راهی برای معرفی منابع محکم، موثق و مستند است. در طول بسیاری از مقاتل و منابع و مآخذ مقتل ذکر میشود که این خود یاریگر کسانی خواهد بود که در پی پیدا کردن متون معتبر مقتلی هستند.
12. متن مقتل هماره با ویژگیهایی چون
ـ روانی و سلامت
ـ روایی و اعتبار
ـ زیبایی و آرایههای بلاغی و عناصر تخیلی
ـ استناد تاریخی و اعتبار اسناد
ـ سیر و توالی منظم حوادث
ـ درآمیختن نظم و نثر و شگردهای داستانی
همراه است و همین باعث تأثیر و جذابیت متن میشود. مقتلخوان پس از ممارست و مداومت در مقتلخوانی ذهن و زبانی با این ویژگیها خواهد یافت.
12. مقتلخوانی میتواند مقدمة منبر و سخنرانی باشد. در این صورت جان و روح و ذهن مخاطبها را برای دریافتهای بعدی آماده میسازد.
13. مقتلخوانی اگر پس از مرثیه و نوحه باشد فرصت آرامتری را فراهم میآورد تا با تمرکز بیشتر مخاطبها بتوانند وقایع را بشنوند و درک و دریافت کنند.
14. مقتلخوانی اگر با خواندن متنهایی متناسب با کودکان، نوجوانان، زنان و مردم متوسط باشد این حسن را خواهد داشت که مخاطبها دچار دیر فهمی، بدفهمی یا اصولاً «درک نکردن» نشوند که لازمة این موضوع، نگارش مقاتل ویژة کودکان، نوجوانان و ... است.
+ نوشته شده در دوشنبه بیست و هشتم مرداد ۱۳۹۲ ساعت 10:55 توسط مداح اهلبیت(ع) محمدخداترس
|
به وبلاگ اینجانب محمدخداترس عضو فعال مداحان ،وعضو سازمان بسیج شاعران ومداحان آران وبیدگل وعضو عقیدتی پایگاه بسیج صاحب الزمان خوش آمدیدبه جهت آنکه همکاران عزیز مداح و عاشقان اهلبیت عصمت وطهارت(علیهم السلام )به آسانی اشعار وسروده های مناسبتی را در دسترس داشته باشند اقدام به راه اندازی این سایت نمودم امیدوارم کاربران عزیز ما را از دعای خیر فراموش نفرمایند